آسیب‌شناسی بیداری اسلامی در کشورهای مصر، تونس و لیبی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه عالی دفاع ملی، دکتری امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران

2 مدرس دانشگاه علوم و فنون شهید ستاری، دانشجو دکتری امنیت ملی،دانشکده امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی ، تهران، ایران

3 دانشجو دکتری مطالعات امنیت ملی، دانشکده امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی ، تهران، ایران

چکیده

جریان بیداری اسلامی خیزشی مردمی است که از دو قرن پیش تاکنون، روحی تازه به کالبد جهان اسلام دمیده و دوره‌ای نو را با محوریت معنویت در جهان مادی‌گرا آغاز کرده است. جریانی که با اندیشه اصلاح‌گران مسلمان قوت گرفت و عرصه عمل را در مقابله با سران مرتجع عرب و حکومت‌های استکباری با شعله‌های بیدارگری، استقلال‌طلبی، آزادی‌خواهی و هویت‌جویی انقلاب اسلامی ایران درنوردید.
 این مقاله با هدف شناخت عوامل بُروز آسیب مُترتب بر روند بیداری اسلامی در کشورهای تونس، مصر و لیبی به روش آمیخته (موردی زمینه­ای / کلان­ نگر- جزء­نگر) با رویکرد تبیینی - اکتشافی در قلمرو زمانی این خیزش­ها بازه زمانی 17 دسامبر 2010(27 آذرماه 1389 تاکنون) از طریق به‌کارگیری آمارهای توصیفی – استنباطی (تحلیل عاملی) در یک جامعه آماری 40 نفره در جهت پاسخگویی به این سؤال که عوامل بُروز آسیب­ بر روند بیداری اسلامی در کشورهای تونس، مصر و لیبی چیست؟ انجام شده که ماحصل آن تبیین مهم‌ترین عوامل انحراف، انفعال و آسیب در روند بیداری اسلامی در سه کشور مذکور به شرح ذیل بوده است:
 مهم‌ترین عوامل آسیب­زا­ مترتب بر روند بیداری اسلامی در کشور تونس به ترتیب اولویت مشتمل بر سیاسی، ایدئولوژی، سطح فرامنطقه‌ای، سطح منطقه‌ای، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، نظامی و امنیتی است.
 مهم‌ترین عوامل آسیب­زا­ مترتب بر روند بیداری اسلامی در کشور مصر به ترتیب اولویت مشتمل بر نظامی و امنیتی، ایدئولوژی، سیاسی، اقتصادی، سطح منطقه‌ای، اجتماعی و فرهنگی و سطح فرامنطقه‌ای است.
مهم‌ترین عوامل آسیب­زا­ مترتب بر روند بیداری اسلامی در کشور لیبی: سطح فرامنطقه‌ای، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، ایدئولوژی، نظامی و امنیتی، سطح منطقه‌ای و اقتصادی است.

کلیدواژه‌ها


الف. منابع ارزشی

  • امام خمینی (ره) (1386)، صحیفه نور، تهران: دفتر حفظ و نشر آثار امام (ره)، چاپ چهارم.
  • امام خامنه­ای (مدظله­العالی)، مجموعه بیانات قابل‌ دسترسی در سایت معظم­له: www.Khamenei.ir.
 

ب. منابع فارسی

  • ابراهیمی کیاپی، هادی (1393)، نسبت انقلاب اسلامی و بیداری اسلامی (تونس و مصر)، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، مقطع دکترا.
  • الویری، محسن (1390)، «بیداری اسلامی، چشم‌انداز آینده و هدایت آن (مجموعه مقالات هفدهمین اجلاس بین‌المللی وحدت اسلامی)»، جلد یک.
  • بنیانیان، حسن (1387)، مدلی بر آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی، آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی (مجموعه مقالات).
  • دارابی، حسین (1393)، آسیب‌شناسی جریان موسوم به بیداری اسلامی، دانشگاه شیراز، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، مقطع دکترا.
  • دهقانی فیروزآبادی، سید جلال و محسنی، سجاد (1394)، علل و عوامل بیداری اسلامی در خاورمیانه و شمال آفریقا (مطالعه‌ی موردی تونس، مصر، لیبی و یمن)، مجله سیاست دفاعی.  
  • مطهرى، مرتضی (1387)، «مجموعه آثار استاد مطهری»، تهران: صدرا.
  • معین، محمد (1371)، فرهنگ معین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
  • یوسفی، بتول (1391)، مبانی نظری بیداری اسلامی در قرن اخیر، نشر نهضت نرم‌افزاری وابسته به مؤسسه پژوهشی انقلاب اسلامی.
 

ج. مأخذ فارسی و عربی

  • ابراهیم، محمد و دیگران (1385)، جنبش اسلامی تونس، ترجمه جواد اصغری، تهران: مؤسسه اندیشه‌سازان نور، چاپ اول.
  • افتخاری، اصغر؛ اسماعیلی، مصطفی و همکاران (1391)، بیداری اسلامی در نظر و عمل، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)
  • امه طلب، مصطفی (1386)، غفلت غربی و بیداری اسلامی: دو حرکت متعارض در دنیای معاصر، فصلنامه ۱۵ خرداد، سال چهارم، دوره سوم.
  • برزگر، ابراهیم (1391)، نظریه‌های بازتاب جهانی انقلاب اسلامی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
  • بنا، حسن (1358)، خاطرات خود نوشت حسن البنا بنیان‌گذار نهضت اخوان المسلمین، ترجمه جلال‌الدین فارسی، تهران: انتشارات برهان.
  • تلاشان، حسن؛ دهزیری، الماس نصر (1393)، تأثیر انقلاب اسلامی در بیداری اسلامی تونس، مجله سیاست، دوره 44، شماره چهار.
  • حسینی، عارف (1389)، تشیع در تونس، مجله گنجینه، مجمع جهانی اهل‌بیت (ع)، شماره 18 و 19.
  • حشمت‎زاده، محمدباقر (1387)، تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر کشورهای اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ چهارم.
  • خرمشاد، محمدباقر و کیانی، نیما (1391)، تمدن اسلامی ایرانی الهام‌بخش موج سوم بیداری اسلامی، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، سال 9، بهار 91، ش 28.
  • خسروشاهی، سید هادی (1392)، بیداری اسلامی در تونس و راشد الغنوشی، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
  • دکمجیان، هرایر (1377)، اسلام در انقلاب: جنبش­های اسلامی در دنیای عرب، ترجمه حمید احمدی، تهران: انتشارات کیهان، چاپ سوم.
  • دهشیار، حسین (1390)، بهار عربی: شورش بر مدرنیته وارداتی، اطلاعات سیاسی اقتصادی، سال ۲۵، شماره ۲۸۳.
  • رنجبر، مقصود (1386)، جریان‎شناسی اندیشه در جهان عرب، هفته‌نامه پگاه حوزه، شماره 210.
  • سلیمی، عبدالحکیم (1391)، نقش امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری (مدظله­العالی) در بیداری اسلامی و خیزش علیه نظام سلطه جهانی.
  • سید نژاد، سید باقر (1389)، موج جدید سلفی گری و تأثیر آن بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، مجله مطالعات راهبردی، سال سیزدهم، ش 47.
  • شلاش‌سعد، مهدی‌ (2004)، حرکه القومیین‌ العرب‌ و دورها فی‌ التطورات‌ السیاسیه فی‌ العراق‌: ۱۹66 ـ ۱۹58.
  • شیرودی، مرتضی (1388)، انقلاب اسلامی و بیداری اسلامی (تأثیرگذاری و نمونه‌ها)، فصلنامه علمی – پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، سال پنجم، شماره 16.
  • عثمانی، محم (1389)، رنگین‌کمان عربی (جریان‌شناسی روشنفکری عرب)، ماهنامه مهرنامه، شماره 8.
  • عراقچی، سید عباس (1387)، اندیشه‌های سیاسی ابوالاعلی مودودی و جنبش احیاطلبی اسلامی، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، ش ۱۹، س ۶، شماره 3.
  • فرزندی اردکانی، عباسعلی (1391)، واکاوی خیزش‌های اسلامی، تهران: انتشارات روایت فتح، چاپ اول.
  • مرادخانی، سید علی (1392)، چالش‌های پیش­روی بیداری اسلامی – فصلنامه علمی تخصصی حبل‌المتین، دوره دوم، شماره سوم و چهارم.
  • مشتاقی، الله کرم (1391)، مفهوم بیداری اسلامی و ریشه‌های آن از نگاه مقام معظم رهبری، مجموعه مقالات همایش نظریه بیداری اسلامی در اندیشه امام خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)، ناشر نهضت نرم‌افزاری وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی.
  • ملکوتیان، مصطفی (1384)، تأثیرات منطقه‌ای و جهانی انقلاب اسلامی ایران، فصلنامه سیاست، دانشگاه تهران، تابستان، شماره یک.
  • نیارکی، تقی صوفی (1391)، نظریه‌ بیداری اسلامی، خط اعتدال آرمان‌گرا در حرکت‌های اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری (مد‌ظله‌العالی)، مجموعه مقالات همایش نظریه بیداری اسلامی در اندیشه امام خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی)، ناشر نهضت نرم‌افزاری وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی.
  • هشام‌ شرابی (1356)، المثقّفون‌ العرب‌­والغرب (1999)‌: عصرالنهضه ۱914 ـ ۱875، سیری‌ در اندیشه عرب‌: از حمله ناپلئون‌ به‌ مصر تا جنگ‌ جهانی‌ دوم، تهران ‌‌.